рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХिрдпे рдЬा рд░рд╣े рджुрд╖्рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рдпрд╣ рд╣ै рд╕рдЪ्рдЪाрдИ।
рд▓ाрд░्рдб рд╡िрд▓िрдпрдо рдмेंрдЯिрдХ рдХे рд╕рдордп рдЬрдм рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХॉрд▓े рдХी рдирдпी рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдЧрдпी рдеी, рдЙрд╕ी рдХाрд▓ рдоें рдмंрдЧाрд▓-рдмिрд╣ाрд░ рдХी рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी рдЧрдпी рдеी рдЬो рдоैंрдиे рдкреЭी рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рд▓реЬрдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖंрдХреЬे рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ैं, рдХिрди्рддु рд▓реЬрдХों рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдХा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд╣ै рдХि рдЙрд╕ рдк्рд░ांрдд рдоें рдХुрд▓ 150748 рдЧाँрд╡ों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдкाрдард╢ाрд▓ाрдПं рдеीं। рдЕрддः рджो рддिрд╣ाрдИ рдЧाँрд╡ों рдоें рд╕्рдХूрд▓ рдеे। рдЕрд░्рдеाрдд рдХेрд╡рд▓ рдЫोрдЯे рдЧाँрд╡ों рдоें рд╣ी рд╕्рдХूрд▓ рдирд╣ीं рдеे।
рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдкाрдард╢ाрд▓ा рдЬाрдиे рдпोрдЧ्рдп рдЖрдпुрд╡рд░्рдЧ рдХे рд╕рднी рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдХुрд▓ рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрдиे рдкрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ “31 рдпा 32 рд▓реЬрдХों рдкрд░ рдПрдХ рд╕्рдХूрд▓ рдеा।” рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдХे рдкाрд╕ рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдЖंрдХреЬे рдирд╣ीं рдеे, рдХिрди्рддु рд╡िрднिрди्рди рд╕्рд░ोрддों рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЬो рдЖंрдХреЬे рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХिрдпे рд╡े рд▓рдЧрднрдЧ рд╡िрд╢्рд╡рд╕рдиीрдп рдеे। рдЙрдирдХा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдеा рдХि “рдиिрдо्рдирддрдо рд╡рд░्рдЧों рдоें рднी рдЕрдкрдиे рд▓реЬрдХों рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдорди рдоें рдЧрд╣рд░ी рдмैрдаी рдеी” (рдоैंрдиे рд╢рдм्рджрд╢ः рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा рд╣ै)।рдЙрдирдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдкृрд╖्рда 19 рдоें рдпे рдмाрддें рд▓िрдЦी рд╣ैं, рдЬो рд╕िрдж्рдз рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рд╕рднी рдЬाрддिрдпों , рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рддрдеाрдХрдеिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдФрд░ рддрдеाрдХрдеिрдд рджрд▓िрддों рдоें рднी рд▓рдЧрднрдЧ рд╢рдд-рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдеी, рдФрд░рддों рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдФрд░рддों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЖंрдХрдбें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рдеे, рдХिрди्рддु рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдХा рдордд рд╣ै рдХि рдкुрд░ुрд╖ों рд╕े рдФрд░рддें рдкीрдЫे рдеीं। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рднी рдФрд░рддों рдХी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдкुрд░ुрд╖ों рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 20% – 25% рдХрдо рдеी। рдордиोрд░ंрдЬрдХ рддрде्рдп рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें рд╕्рдХूрд▓ों рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдЖрдмाрджी рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рджेрд╣ाрддों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдеी (рдкृрд╖्рда 20) рдЕрд░्рдеाрдд рдЬрд╣ाँ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕рдд्рддा рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рдеी, рд╡рд╣ाँ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХрдо рдеी।
рдЕрдм рд╕рдордЭ рдоें рдЖ рдЧрдпा рди рдХि рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХा рд╡िрдиाрд╢ рдХिрди рд▓ोрдЧों рдиे рдХिрдпा ?
рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдиाрд╢ рдХिрдпा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ी рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा рдХि рдм्рд░ाрд╣्рдордг рджूрд╕рд░ों рдХो рдкрдврдиे рдирд╣ीं рджेрддे рдеे рдФрд░ рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдиे рд╣ी рджрд▓िрддों рдХो рд╣рд░ рдЕрдзिрдХाрд░ों рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХिрдпा рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдХो “рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдеा рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдкिрдЫреЬों” рдХे рд▓िрдП рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдЬोреЬрдиा рдкрдбा рдФрд░ рдордиुрд╕्рдоृрддि рдЬрд▓ाрдиी рдкреЬी, рдЬрдмрдХि рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдлीрд╕ рдЖрджि рдкрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрд╡рд░рдг рд╣ैं। рдХрдоाрд▓ рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि рдлाрд░рд╕ी рдорджрд░рд╕ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдеी, рдЬिрд╕рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдЕрдзिрдХाँрд╢ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдмрдЪ्рдЪे рднी рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдкाрдард╢ाрд▓ाрдУं рдоें рдкреЭрддे рдеे। рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд░्рде, рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдиे Dr Buchanan рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ (1808) рдХो рдЙрдж्рдзृрдд рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рджिрдиाрдЬрдкुрд░ рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдЬिрд▓े рдХे рдмाрд░े рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै рдХि рдЖрдмाрджी рдоें 70% рдоुрд╕्рд▓िрдо рдеे рдХिрди्рддु 9 рдлाрд░рд╕ी рдорджрд░рд╕े рдеे рдФрд░ 135 рд╣िрди्рджू рдкाрдард╢ाрд▓ा рдеे рдЬिрдирдоें 16 рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдеे (рдкृрд╖्рда 76, рдПрдбрдо рд░िрдкोрд░्рдЯ)। рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि рджिрд╡्рдп (рд╡ैрджिрдХ) рд╡िрдж्рдпाрдПँ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рд╕рдмрдХो рдирд╣ीं рджेрддे рдеे। рдХिрди्рддु рд╕ांрд╕ाрд░िрдХ рд╡िрдж्рдпाрдУं рдкрд░ рдХोрдИ рдк्рд░рддिрдмрди्рдз рдирд╣ीं рдеा।
рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╢рддी рдХे рдЖрд░рдо्рдн рддрдХ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рд▓рдЧрднрдЧ 10% рд╣ी рд░рд╣ рдЧрдпी рдеी, рдФрд░ рд╡рд╣ рднी рдоुрдЦ्рдпрддः рдЖрдзुрдиिрдХ рдкрдж्рдзрддि рд╡ाрд▓े рд╕्рдХूрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी। рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рддो рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рднाрд░рдд рдиिрд░рдХ्рд╖рд░ рдирд╣ीं рдеा рдЬैрд╕ा рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдмрдиा рджिрдпा। рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдкाрдард╢ाрд▓ाрдПं рдеीं рддो рджेрд╢ рдоें рдХिрддрдиी рд╣ोंрдЧी ? рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рдЫ: -рд╕ाрдд рд▓ाрдЦ, рдЬो рдЖрдЬ рднी рдирд╣ीं рд╣ै। рдХрдо рд╕े рдХрдо рджैрдирди्рджिрди рдХा рдЧрдгिрдд рдФрд░ рднाрд╖ा рдХी рдкреЭाрдИ рдеी рди।рдЖрдЬ рддो рдмреЬे рдмреЬे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдФрд░ рдЧрдгिрдд рдХे рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ों рдХो рджेрдЦрддा рд╣ूँ рдкрд░рдЪूрди рдХी рджूрдХाрди рдкрд░ рд╕्рдоाрд░्рдЯреЮोрди рдХे рдХैрд▓рдХुрд▓ेрдЯрд░ рдкрд░ рд╣िрд╕ाрдм рдЬोреЬрддे рд╣ुрдП।
рднूрдЧोрд▓ рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╣ैं рдХिрди्рддु рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдХा рднूрдЧोрд▓ рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рдФрд░ рди рдЧाँрд╡ рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХा рдЬ्рдЮाрди рдХिрд╕ी рдХाрдо рдХा рд╣ै। рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рд╣ैं рдХिрди्рддु рдЕрдкрдиे рдкाँрдЪ рдкुрд░рдЦों рдХा рднी рдиाрдо рдирд╣ीं рдЬाрдирддे, рдЕрдкрдиे рдЧाँрд╡ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХोрдИ рд░ूрдЪि рдирд╣ीं। рдиिрдкрдЯ рдоूрд░्рдЦ рд╣ैं, рдХूреЬा-рдХрд░्рдХрдЯ рджिрдоाрдЧ рдоें рдаूँрд╕рдХрд░ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдмрдирддे рд╣ैं। рдЗрдирд╕े рдмेрд╣рддрд░ рддो рдЕрдирдкреЭ рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдЬो рд╢्рд░рдо рдХрд░рдХे рдЦाрддे рд╣ैं, рдЧрд░ीрдм рджेрд╢ рдоें рд▓ाрдЦों рдХा рд╡ेрддрди рдирд╣ीं рд▓ूрдЯрддे। рдкाрджрд░ी рд╡िрд▓िрдпрдо рдПрдбрдо рдХी рдмाрдж рд╡ाрд▓ी рд░िрдкोрд░्рдЯों рдоें рдЕрдзूрд░ी рдФрд░ рдЭूрдаी рдмाрддें рдЬुреЬрд╡ाрдпी рдЧрдпीं рдХ्рдпोंрдХि рджेрд╢ी рдкाрдард╢ाрд▓ाрдУं рдХो рдмрди्рдж рдХрд░ाрдиे рдХी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдИрд╕्рдЯ рдЗрдг्рдбिрдпा рдХрдо्рдкрдиी рдиे рдмрдиा рд▓ी рдеी, 1832 рдоें рд╣ी рднाрд░рддीрдп рд╡िрдж्рдпाрдУं рд╕े рдШृрдгा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХॉрд▓े рднाрд░рдд рд╕рдо्рдмрди्рдзी рдоाрдорд▓ों рдкрд░ рд▓рди्рджрди рдоें рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рд╣ाрдХिрдо рдмрди рдЧрдП рдеे। 19 рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें (1857 рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕) рдоेрд░े рдЧाँрд╡ рдоें рдХेрд╢рд╡ рдЪौрдзрд░ी рдЬी рдиाрдо рдХे рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдмिрдиा рдлीрд╕ рдХे рдкाрдард╢ाрд▓ा рдЪрд▓ाрддे рдеे рдЬिрд╕рдоें рд╕рдмрдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓рддी рдеी, рдХिрди्рддु рд╡ैрджिрдХ рд╡िрдж्рдпाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдХो рджी рдЬाрддी рдеी। рдЙрд╕ рдЧाँрд╡ рдоें рддрдеाрдХрдеिрдд рджрд▓िрдд рднी рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╣ैं। рдХेрд╢рд╡ рдЪौрдзрд░ी рдХे рдмाрдж рдкрд╢ुрдкрддि рдаाрдХुрд░ рдЬी рдиे рдкाрдард╢ाрд▓ा рдХा рдк्рд░рднाрд░ рд▓िрдпा। рдЙрдирдХे рдкाँрдЪों рдкुрдд्рд░ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдмрдиे, рдмреЬे рдкुрдд्рд░ рд╡ाрдЪрд╕्рдкрддि рдаाрдХुрд░ рдЬी BPSC (рдмिрд╣ाрд░ рдкрдм्рд▓िрдХ рд╕рд░्рд╡िрд╕ рдХрдоीрд╢рди) рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдмрдиे, рдХिрди्рддु рдкрд╢ुрдкрддि рдаाрдХुрд░ рдЬी рдХे рдорд░рдгोрдкрд░ाрди्рдд рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдЙрдирдХे рд╢िрд╖्рдпों рдиे рдХी рддाрдХि рд╣िрди्рджू рдкाрдард╢ाрд▓ा рдХी рдЕрддि-рдк्рд░ाрдЪीрди рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдмрди्рдж рди рд╣ो (рдЙрд╕ी рдкाрдард╢ाрд▓ा рдоें рдкुрд░ी рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдорда рдХे рд╡рд░्рддрдоाрди рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рдЬी рдХे рджाрджा рднी рдкреЭрддे рдеे рдЬो рдоेрд░े рд╣ी рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдеे рдХिрди्рддु рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдкाрд╕ рдХे рдЧाँрд╡ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХрд░ рдЧрдП)। рдЙрд╕ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рднी рдЕрди्рддрд░्рдиिрд╣िрдд рдеा (рдЕрднी рднी рд╣ै)।
рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдк्рд░рдердо рд╕рдЪिрд╡ рд╡ाрдЪрд╕्рдкрддि рдаाрдХुрд░ рдЬी рдеे рдФрд░ рд╡рд░्рдд्рддрдоाрди рд╕рдЪिрд╡ рдоैं рд╣ूँ। рдХेрд╢рд╡ рдЪौрдзрд░ी рдЬी рдХी рдЕрдзिрдХाँрд╢ рднूрдоि рдкрд░ рджрд▓िрддों рдиे рдХрдм्рдЬा рдЬрдоा рд▓िрдпा, рдХुрдЫ рднूрдоि рджрд▓िрддों рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдирдХे рд╡ंрд╢рдЬों рдиे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХो рджाрди рдоें рджे рджिрдпा। рдЖрдЬ рд╕े рдЪाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдЙрдирдХे рд╡ंрд╢рдЬ рдХी 17 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдиाрдмाрд▓िрдЧ рдмрдЪ्рдЪी рдХा рдЙрди्рд╣ीं рдХी рднूрдоि рдкрд░ рдмрд╕рдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рджрд▓िрдд рдиे рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा। рд╣рдорд▓ोрдЧों рдиे рдЕрдкрд╣рд░्рддा рдХो рдкुрд▓िрд╕ рд╕े рдкрдХреЬрд╡ाрдпा, рдХिрди्рддु рд╣рд░िрдЬрди рдПрдХ्рдЯ рдХे рднрдп рд╕े рдмрдЪ्рдЪी рдХे рдкिрддा рдиे рдоुрдХрджрдоा рдирд╣ीं рдХिрдпा। рдЕрдкрд╣рд░्рддा рдХा рдкिрддा рджाрд░ू рдХी рдЕрд╡ैрдз рднрдЯ्рдаी рдЪрд▓ाрддा рдеा рдЬिрд╕े рд▓ोрдЧों рдиे рдмрди्рдж рдХрд░ाрдпा рддो рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдаीрдХ рдоुрд╣ाрдиे рдкрд░ рд╢рд░ाрдм рдХा рдаेрдХा рдЦोрд▓ рджिрдпा рдЬिрд╕े рдоैंрдиे рдмрди्рдж рдХрд░ाрдпा। рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдмेрдЯे рдХो рд╕िрдЦाрдпा рдеा рдХि рдХрд╣ीं рд╕े рдм्рд░ाрд╣्рдордгी рдкुрддोрд╣ू рд▓ा рджो, рдЬिрддрдиा рдкैрд╕ा рдЪाрд╣िрдП рджूंрдЧा। рдмрдЪ्рдЪी рдкिрддा рдХे рдШрд░ рд▓ौрдЯी рдХिрди्рддु рджोрдмाрд░ा рдЙрд╕ी рджрд▓िрдд рдиे рдЕрдкрд╣рд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा, рдЬिрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрд╕ рдмрдЪ्рдЪी рдХे рдкिрддा рд╢рд░्рдо рдХे рдоाрд░े рдЧाँрд╡ рдЫोреЬрдХрд░ рднाрдЧ рдЧрдП। рдХेрд╢рд╡ рдЪौрдзрд░ी рдЬी рджрд▓िрддों рдХो рди рдкреЭाрддे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкोрддे рдиे рджрд▓िрддों рдХो рдмрд╕рдиे рдХे рд▓िрдП рднूрдоि рдирд╣ीं рджी рд╣ोрддी рддो рдЖрдЬ рдХेрд╢рд╡ рдЪौрдзрд░ी рдХा рд╡ंрд╢ рдмрд░्рдмाрдж рдФрд░ рдмрджрдиाрдо рди рд╣ोрддा। рдЙрди्рд╣ीं рджрд▓िрддों рдиे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХो рдмрди्рдж рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрдИ рдмाрд░ рд╣ंрдЧाрдоा рдХिрдпा рдФрд░ рджूрд░ рд╕े рдирдХ्рд╕рд▓ों рдХो рднी рдмुрд▓ाрдпा рдЬिрди्рд╣ें рд╕рдордЭा рдХрд░ рдоैंрдиे рд╡िрджा рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕्рдеाрдиीрдп рдХрдо्рдпुрдиिрд╕्рдЯ (CPI) рдоिрдд्рд░ों рдкрд░ рдоुрдХрджрдоा рдХрд░рдХे рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी рдХा рдЖрджेрд╢ рдХрд░ा рджिрдпा рдЕрдм рдЗрди рд▓ोрдЧों рдХो рдЯीрд╡ी рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдХी рднी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоिрд▓ рдЧрдпी рд╣ै рдФрд░ рдЕрдм рдЙрди्рд╣ें рд╕िрдЦाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рд╣реЫाрд░ों рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдиे рдЙрдирдХा рд╢ोрд╖рдг рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдкрдврдиे рдирд╣ीं рджिрдпा। рдХрдо्рдпुрдиिрд╕्рдЯ рдкाрд░्рдЯी рдХा рд╕ाрде рдХрдИ рдм्рд░ाрд╣्рдордг рднी рджे рд░рд╣े рд╣ैं। рдкूрд░े рджेрд╢ рдХा рд▓рдЧрднрдЧ рдпрд╣ी рд╣ाрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै। рдПрдбрдо рдорд╣ोрджрдп рдХे рдХाрд▓ рдоें рд╣ी рдордж्рд░ाрд╕ рдФрд░ рдоुंрдмрдИ рдк्рд░ेрд╕िрдбेंрд╕िрдпों рдоें рднी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд╣ुрдЖ рдеा рдЬिрдирдХे рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рднी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рдоाрди рдеे। рддीрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдоैंрдиे рдкреЭा рдеा рдХि 19рд╡ीं рд╢рддी рдХे рдордз्рдп рдоें рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рднी рдЦेрддिрд╣рд░ рдордЬрджूрд░ рдирд╣ीं рдеा, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдФрд░ рдЬрдоींрджाрд░ों рдХी рд▓ूрдЯ-рдЦрд╕ोрдЯ рдХे рдХाрд░рдг рдЫोрдЯे рдХिрд╕ाрди рднूрдоिрд╣ीрди рд╣ोрддे рдЧрдП рдЬो рдЖреЫाрджी рдХे рдмाрдж рднी рдЬाрд░ी рд╣ै, рдЖрдЬ рднी рдЧрд░ीрдм рдХिрд╕ाрди рдпा рддो рдордЬрджूрд░ рдмрдирддे рд╣ैं рдпा рдЖрдд्рдорд╣рдд्рдпा рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡рд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдПрдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдиे рдЪुрд░ा рд▓ी, рдХिрди्рддु рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдЖрдЬ рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै। рд▓ेрдЦрдХ (рд╕्рд╡рд░्рдЧीрдп) рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХрдо्рдпुрдиिрд╕्рдЯ рдкाрд░्рдЯी рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдеे рдХिрди्рддु рдЙрдЪ्рдЪ рдХोрдЯि рдХे рдмुрдж्рдзिрдЬीрд╡ी рдеे ; рдЙрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдЦाрд╕िрдпрдд рдеी рдХि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдФрд░ рдЙрдирдХे рднाрд░рддीрдп рдкिрдЯ्рдаूрдУं (рдЧाрди्рдзी-рдиेрд╣рд░ु рд╕рд╣िрдд) рд╕рдмрдХा рднंрдбाрдлोреЬ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдоूрд▓ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЫाрдк рджिрдП рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХो рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ाрдЬ рдХे рдЗрддрдиे рдоूрд▓ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдХिрд╕ी рджूрд╕рд░ी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдирд╣ीं рдоिрд▓ेंрдЧे — рд╕्рд╡рд░्рдЧीрдп рд░рдЬрдиी рдкाрд▓्рдоे рджрдд्рдд рдХी “India Today” рдЬो рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░ рдорд╣ाрдирддрдо рдЧ्рд░рди्рде рд╣ै (рдЗрдирдХी рдоाँ рд╕्рд╡ीрдбрди рдХे рдкाрд▓्рдоे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдеी рдЬिрд╕рдиे рд╕्рд╡ीрдбрди рдХो рдУрд▓ोрдл рдкाрд▓्рдоे рдиाрдо рдХा рдк्рд░рдзाрдирдорди्рдд्рд░ी рджिрдпा рдеा, рдФрд░ рдкिрддा рдмंрдЧाрд▓ी рдеे)। рд░рдЬрдиी рдкाрд▓्рдоे рджрдд्рдд рд╕े рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдорддрднेрдж рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓े рднी рди рддो рдЙрдирдХे рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рдХो рдХाрдЯ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рди рд╣ी рдЙрдирдХे рддрд░्рдХों рдХो।
рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд░्рде, 1937 рдИрд╕्рд╡ी рдХा рдиेрд╣рд░ु рдХा рд╡рд╣ рдкрдд्рд░ рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ै рдЬिрд╕рдиे рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рдоिрдд्рд░ рдЬिрди्рдиा рдХो рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХी рдоाँрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рд╕िрд╡ा рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рдЫोреЬा , рдЧाрди्рдзी рдЬी рдХा рд╡рд╣ рдмрдпाрди рдЫрдкा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे 1946 рдХे рдиौрд╕ेрдиा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдеा, рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╡ाрдЗрд╕рд░ाрдп рдХा рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдк्рд░рдзाрдирдорди्рдд्рд░ी рдХे рдиाрдо рдкрдд्рд░ рдЫрдкा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд▓िрдЦा рдеा рдХि рдиौрд╕ेрдиा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рдмाрдж рдЕрдм рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рднाрд░рдд рдкрд░ рд░ाрдЬ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे, рдЬिрд╕े рдкреЭрддे рд╣ी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдк्рд░рдзाрдирдорди्рдд्рд░ी рдПрдЯрд▓ी рдиे рддрдд्рдХ्рд╖рдг рдШोрд╖рдгा рдХрд░ рджिрдпा рдХि рднाрд░рдд рдЪाрд╣े рдпा рди рдЪाрд╣े рдЕрдЧрд╕्рдд 1947 рддрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рднाрд░рдд рдЫोреЬ рджेंрдЧे। рдХिрди्рддु рд╣рдоें рдкреЭाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЧाрди्рдзी-рдиेрд╣рд░ु рдХे рдбрд░ рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рднाрдЧ рдЧрдП। (1942 рдХे рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рднी рдЧाрди्рдзी-рдиेрд╣рд░ु рдиे рдиेрддृрдд्рд╡ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдеा, рд╡े рд▓ोрдЧ рддो рдЬेрд▓ рдоें рдЖрд░ाрдо рдлрд░рдоा рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдмाрд╣рд░ рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧों рдкрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाрдЬ рдмрдо рдмрд░рд╕ा рд░рд╣े рдеे рдХ्рдпोंрдХि рджрд╕िрдпों рд╣реЫाрд░ рдеाрдиों рд╕े рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдкुрд▓िрд╕ рдФрд░ рдЕрдлрд╕рд░ों рдХो рд▓ोрдЧों рдиे рдмрд▓рдкूрд░्рд╡рдХ рднрдЧा рджिрдпा рдеा — рдмрд╣ुрдд рд╣ी рд╣िंрд╕рдХ рдЖрди्рджोрд▓рди рдеा рдЬिрд╕े рдЕрдм рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдХрд╣рддी рд╣ै। рдЖрди्рджोрд▓рди рдХा рдЖрд░рдо्рдн рдЬिрди рд▓ोрдЧों рдиे рдХिрдпा рд╡े рд▓ोрдЧ рдЖрдЬीрд╡рди рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рд╡िрд░ोрдзी рд░рд╣े рдФрд░ 1947 рддрдХ рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рдХाрд░ाрдЧाрд░ों рдоें рдмрди्рдж рдпा рдлрд░ाрд░ рд░рд╣े, рдХिрди्рддु рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдЬрдм рддрдХ рд░рд╣ा рддрдмрддрдХ рд╡े рд▓ोрдЧ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрди्рджोрд▓рди рдоें рдПрдХрддा рдЪाрд╣рддे рд░рд╣े рдЬрдмрдХि рд╕рдд्рддा рдХे рд▓िрдП рдЧाрди्рдзी-рдиेрд╣рд░ु рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рд╕ौрджेрдмाрдЬी рдХрд░ рд░рд╣े рдеे।) 1868 рдИрд╕्рд╡ी рдоें рдкुрдиः рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХी рдЫाрдпाрдк्рд░рддि рдоेрд░े рдкाрд╕ рд╣ै рдЬो 123 MB рдХी рдлाрдЗрд▓ рд╣ै। рдпрджि рджूрд╕рд░े рд▓ोрдЧ рдкреЭрдиा рдЪाрд╣ें рддो рд▓े рд╕рдХрддे рд╣ैं।